Kısa cevap: Net aylık gelirinizin %50'sini zorunlu ihtiyaçlara, %30'unu isteklere, %20'sini tasarruf ve borç ödemesine ayırın. Bu, 50/30/20 kuralı olarak bilinen ve gelir bütçe oranı hesaplamalarında en çok kullanılan çerçevedir. Örneğin net geliri 30.000 TL olan biri için dağılım 15.000 TL zorunlu gider, 9.000 TL isteğe bağlı harcama ve 6.000 TL birikim şeklindedir. Kural katı bir yasa değil, bir başlangıç referansıdır; kira yükü yüksek şehirlerde oranları 60/20/20 ya da 55/25/20 gibi varyasyonlarla uyarlamak daha gerçekçi olur.
Kuralın hesap tabanı brüt değil net gelirdir. Yani vergi, SGK ve varsa bireysel emeklilik kesintileri düşüldükten sonra hesabınıza geçen tutar. Serbest çalışıyorsanız veya gelirinizin bir kısmı fatura karşılığı geliyorsa, vergi için ayırdığınız payı önce kenara koyup kalan tutar üzerinden oranlamak gerekir. Aksi halde yılsonunda ödenecek vergi, tasarruf kaleminizi tümüyle silebilir.
Üç kategorinin sınırlarını netleştirmek, kuralın işe yarayıp yaramamasını belirleyen asıl faktördür:
Kritik ayrım şudur: Kredi kartı veya tüketici kredisinin asgari ödemesi zorunlu giderdir, %50'ye yazılır. Borcu daha hızlı kapatmak için yaptığınız ek ödeme ise %20 dilimine girer, çünkü bu aslında net servetinizi büyüten bir harekettir.
Aşağıdaki tablo, farklı net gelir düzeylerinde kuralın nasıl somutlaştığını gösterir. Sayılar örnek amaçlıdır; kendi rakamlarınızı yerine koyarak aynı mantığı uygulayın.
| Net aylık gelir | %50 Zorunlu | %30 İstek | %20 Birikim | 12 ayda birikim |
|---|---|---|---|---|
| 15.000 TL | 7.500 TL | 4.500 TL | 3.000 TL | 36.000 TL |
| 25.000 TL | 12.500 TL | 7.500 TL | 5.000 TL | 60.000 TL |
| 40.000 TL | 20.000 TL | 12.000 TL | 8.000 TL | 96.000 TL |
| 60.000 TL | 30.000 TL | 18.000 TL | 12.000 TL | 144.000 TL |
Tablodan çıkan analitik sonuç şudur: Tasarruf oranı sabit kalsa bile birikim hızı gelirle doğrusal artar. 15.000 TL gelirli birinin 3 aylık acil durum fonuna ulaşması yaklaşık 7-8 ay sürerken, 60.000 TL gelirli biri aynı hedefe 2,5-3 ayda varır. Bu yüzden gelir artışının en verimli kullanımı, isteğe bağlı harcamaları büyütmek yerine %20 dilimini korumak, hatta yukarı çekmektir.
Türkiye'de kira ve gıda kalemlerinin ağırlığı nedeniyle düşük ve orta gelir gruplarında zorunlu giderler sıklıkla %50'yi aşar. Böyle durumlarda kuralı terk etmek yerine kademeli hedef belirlemek daha işlevseldir.
| Durum | Önerilen dağılım | Öncelikli aksiyon |
|---|---|---|
| Kira geliri yutuyor (zorunlu > %60) | 65/15/20 | Konut maliyetini düşürme veya gelir artırma |
| Yüksek faizli borç var | 50/20/30 | Borç kapatmayı yatırımın önüne almak |
| Gelir düzenli ve yüksek | 45/25/30 | Yatırım ve emeklilik payını büyütmek |
| Gelir düzensiz (serbest çalışan) | 50/20/30 | 6-9 aylık gider tamponu kurmak |
Dikkat edilmesi gereken nokta: Sıkıştırılacak ilk kalem her zaman %30'luk istek dilimidir. Tasarruf payını sıfıra indirmek kısa vadede rahatlatır ama ilk beklenmedik masrafta kredi kartına dönüş kaçınılmaz olur. Acil durum fonunun neden ilk sıraya konduğu tam olarak budur.
Bütçenin işlemesi için ayda bir 20
Kaynaklar ve bağlantılar